İslam Geleneğinde Karşılaştırmalı Teoloji: Bir Yöntem Arayışı

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe Ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, Türkiye

Tez Danışmanı: Osman Bilen

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Yeni Karşılaştırmalı Teoloji, Batı akademisinde Teoloji ve Din Bilimleri'nin bir sentezi olarak nitelendirilmektir. Bu yeni yaklaşım hem konfesyönel hem de entellektüel bir dinler arası etkileşim yöntemi sunmaktadır. Bu tez çalışması, özellikle Türk-İslam kültürü bağlamında, bu yaklaşımın İslam geleneği içindeki teorik temellerini ve pratik uygunluğunu araştırmaktadır. Bu bağlamda, İslam geleneğinin iç kaynaklarına, epistemolojilerine ve hermenötik çerçevelerine dayanan özgün bir karşılaştırmalı teoloji yaklaşımı geliştirmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, tez çalışması, Yeni Karşılaştırmalı Teoloji'nin Batı'daki tarihsel, kavramsal ve metodolojik gelişimi analiz ederek başlamaktadır. Ardından, İslam geleneği içerisinde karşılaştırmalı teolojik düşünceye zemin sunan tarihsel, felsefi, teolojik ve epistemolojik temelleri incelemektedir. Bu bağlamda, Bîrûnî, Şehristânî ve İbn Hazm gibi klasik dönem Müslüman âlimlerin eserleri, çağdaş karşılaştırmalı teoloji yöntemleriyle örtüşen karşılaştırmalı teolojik yaklaşımların erken örnekleri olarak ele alınmaktadır. Daha sonra, Türk-İslam kültüründeki tarihsel dini çeşitlilik tecrübesi ve Mâtürîdî geleneğinin teolojik ve epistemolojik içgörüleriyle birlikte, İslam geleneği içerisinde nasıl özgün bir karşılaştırmalı teolojik yaklaşım geliştirilebileceği değerlendirilmektedir. Çalışmanın son bölümünde karşılaştırmalı teoloji düşünümsel, geleneğe duyarlı ve bağlamsal olarak temellendirilmiş hermenötik bir yöntem olarak yeniden ele alınmaktadır. Burada, İslam düşüncesine dayanan ve aynı zamanda v yapıcı ve etkileşimli dinler arası karşılaşmalara açık olan bir karşılaştırmalı teolojik hermenötik modeli önerilmektedir.