ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNE YÖNELİK GELİŞTİRİLEN KONTROL ODAĞINA DAYALI SİGARA KULLANIMINI ÖNLEME PROGRAMININ ETKİSİNİN İNCELENMESİ
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tez Danışmanı: Murat Bektaş
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu çalışma, ortaokul öğrencilerine yönelik geliştirilen kontrol odağına dayalı sigara kullanımını önleme programının etkisini değerlendirmek amacıyla ön test-son test kontrol gruplu yarı deneysel olarak gerçekleştirilmiştir. Araştırma, İzmir İl Milli Eğitim Müdürlüğü’ne bağlı iki ortaokulda öğrenim gören 5.sınıfa devam eden girişim grubunda n=103 ve kontrol grubunda n=101 olmak üzere toplam 204 öğrenci ile yürütülmüştür. Çalışmanın kontrol grubunda rutin eğitim öğretim müfredatı uygulanırken; girişim grubuna 14 hafta boyunca kontrol odağına dayalı sigara kullanımını önleme programı uygulanmıştır. Araştırma verileri SosyoDemografik Veri Toplama Formu, Nowicki-Strickland İç-Dış Denetim Odağı Ölçeği, İlköğretim Düzeyindeki Çocuklar İçin Problem Çözme Envanteri, Ortaokul ÖzYeterlilik ölçeği ve Karar Denge ölçeği kullanılarak, eğitim sonrası 3., 6. ve 12. aylarda toplanmıştır. Verilerin değerlendirilmesinde tekrarlı ölçümlerde çok yönlü ve tek yönlü varyans analizi, Bonferroni düzeltmeli t testi, Ancova ve etki büyüklüğü, güç analizi için ki-kare testi kullanılmıştır. Eğitim programı ve çalışmanın diğer alt boyutları arasındaki ilişki yapısal eşitlik modellemesi ile açıklanmıştır. Oluşturulan modelin sigara deneme durumlarını değiştirmede etkili olduğu belirlenmiştir.Girişim ve kontrol gruplarının sigara yarar algıları arasında gruba göre anlamlı bir fark saptanmış (p<0.05); zaman ve grup*zaman etkileşimi açısından anlamlı bir fark saptanmamıştır (p>0.05). Sigara zarar algıları arasında zamana göre farklılık saptanırken (p<0.05); grup ve grup*zaman etkileşimi açısından anlamlı bir fark saptanmamıştır (p>0.05). Öz yeterlilik puan ortalamaları arasında grup ve zamana göre fark saptanırken (p<0.05); grup*zaman etkileşimi açısından anlamlı bir fark saptanmamıştır (p>0.05). Girişim ve kontrol gruplarının kontrol odağı ve problem çözme becerileri puan ortalamaları arasında her iki ölçek için zaman, grup ve grup*zaman etkileşimi açısından anlamlı farklılık saptanmıştır (p<0.05). Sigara deneme durumları arasında fark saptanmamıştır. Girişim programının sigara kullanımı üzerinde küçük etki büyüklüğüne ve sınırda güce sahip olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak kontrol odağına dayalı sigara kullanımı önleme programının çocukların kontrol odağı, öz yeterlilik, problem çözme ölçeği puan ortalamalarını ve sigara zarar algılarının arttırmada; sigara yarar algılarını düşürmede düşük etkiye sahip olduğu sonucuna varılmıştır. Ayrıca girişim programının çocukların sigara kullanma durumlarını önlemede etkili olmadığı belirlenmiştir.
Anahtar Sözcükler: kontrol odağı, sigara kullanımı, önleme, eğitim, çocuk