Necil Kâzım Akses'in birinci yaylı çalgılar dörtlüsü'nün polimodal ve politonal açılardan incelenmesi
Tez Türü: Sanatta Yeterlik
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Müzik, Türkiye
Tez Danışmanı: Ebru Güner Canbey
Tezin Onay Tarihi: 2008
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Türkiye’de, müzikte evrenselliğin temelinin, günümüze bıraktıkları
eserler ve eğitimcilikleri bakımından, “Türk Beşleri” diye anılan besteci gurubu
tarafından atılmış olduğu söylenebilir.
Beşler içinde Necil Kâzım Akses, 1908’ de İstanbul’ da doğmuştur.
Viyana ve Prag’ da kompozisyon eğitimi görmüş, Ankara’ da çeşitli müzik
kurumlarında yöneticilik ve eğitimcilik yapmış, pek çok besteci yetiştirmiş ve
60’ a yakın eser vermiştir. 1999’ da Ankara’ da ölmüştür.
Bestecinin Birinci Yaylı Çalgılar Dörtlüsü’ nü yazması, dörde ayrılan
yaratıcılık dönemlerinden birincisinin sonuna rastlar. Sürekli yenilenme ve
gelişim arzusundan dolayı, sonraki dönemlerinde yazdığı eserlerinin birinci
dönem eserlerine göre daha çok olgunlaşmış ve gelişmiş olduğu; bestecinin
yıllar geçtikçe atonalliği, amodalliği (kendi deyimiyle) ve aleatorik (rastlamsal)
tekniği daha çok benimsediği, daha özgür ve heybetli yapılara yöneldiği
gözlemlenebilir.
Biçim yönünden, olgunluk dönemlerindeki eserlerinde serbestlik
hakimken, Akses, Birinci Yaylı Çalgılar Dörtlüsü’ nde, Klasik Dönem’ e sadık
kalarak “Sonat Formu” nu kullanmıştır.
Armonisel açıdan, bu eserinde her ne kadar atonalliğe yöneliş varsa da
bu yöneliş, sonraki dönemlerindekilere göre daha çekimserdir; fakat bestecinin,
yerel makamları, polifonik yazı tekniğini, disonansları ve bağımsız bağlanışlı
akor yığınlarını kullanmada uyguladığı sağlam ve disiplinli yöntem göz önüne
alınırsa, bu eğilim, o sırada müzikte çoksesliliğe alışmaya çabalayan Türkiye’ de
oldukça cesur bir adım sayılabilir. Eser, bünyesinde polimodalite ve
politonaliteyi barındırmaktadır.
Kısaca “Birinci Yaylı Çalgılar Dörtlüsü” biçim yönünden klasik,
armonik teknik bakımından ise çağdaş kategoridedir. Akses, bu eserinde ton ve
mod malzemelerini ustaca birleştirmiştir.