BİSİKLETÇİLERDE BİLİŞSEL YORGUNLUĞUN VE BİLİŞSEL YORGUNLUK İLE BİRLİKTE KAFEİN TÜKETİMİNİN FONKSİYONEL EŞİK GÜÇ VE FİZYOLOJİK YANITLAR ÜZERİNDEKİ ETKİSİNİN İNCELENMESİ

---

Doç. Dr. ESRA KÜRKCÜ AKGÖNÜL

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Fırat Akça

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

BY ve kafein tüketiminin sportif performans üzerine etkileri yapılan birçok çalışma ile ortaya konulmuşken, iyi antrenmanlı bisikletçilerde BY ve BY ile birlikte kafein tüketiminin bisiklet performansı ve fizyolojik yanıtlar üzerine etkisi henüz çalışılmamıştır. Bu çalışmanın amacı, düzenli ve iyi seviyede antrenman yapan erkek bisikletçilerde, bilişsel yorgunluğun (BY) ve bilişsel yorgunluk sonrasında alınan 400 mg kafein alımının bisiklet sporunda dayanıklılık performansının göstergesi olan fonksiyonel eşik güç (FEG) üzerindeki etkisinin ve FEG testi sırasında fizyolojik yanıtların incelenmesidir. Araştırmaya Türkiye Bisiklet Federasyonu lisansına sahip, haftalık düzenli şekilde en az 250 km mesafe kat eden ve haftanın en az 5 günü, 12 saat antrenman yapan iyi antrenmanlı 12 erkek sporcu katılmıştır. Sporcular kontrol, deney, kafein ve plasebo olmak üzere, laboratuvara toplam 4 ziyaret gerçekleştirmişlerdir. Katılımcıların her ziyaretinde dinlenik kalp atım hızı (KAH_din), sistolik kan basıncı (SKB) ve diastolik kan basıncı (DKB) değerlendirilmiş, dört boyutlu yakınma listesi (4BYL) ölçeği ve anlık duygu durumunu ölçmek amacıyla görsel analog skala (GAS) ölçeği uygulanmıştır. Ölçekler sonrasında test protokolüne ısınma protokolü ile başlanmış, sonrasında fonksiyonel eşik güç (FEG) testi yapılmıştır. FEG test sonrasında, yine sporcuların anlık duygu durumunu ölçmek amacıyla 4BYL ve GAS ölçeği, son olarak da BRUNEL ölçeği uygulanmıştır.  BY haftasında sporculara, sakin, sessiz bir ortamda 60 dk bilişsel test “Stroop” uygulanmış; sonrasında sporcuların bilişsel yorgunluk seviyesini öznel olarak ölçmek amacıyla NASA-TLX ölçeği uygulanmıştır. Kafein ve plasebo haftasında, ana testten 45-60 dk öncesinde sporculara 2 adet (2*200= 400 mg) kafein kapsülü verilmiş ve ardından tüm prosedürler ilk ziyaretteki sırayla uygulanmıştır. Tüm veriler SPSS istatistiksel analiz programı kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın tanımlayıcı istatistiklerinden kategorik değişkenler frekans ve yüzde olarak, sürekli değişkenler ise aritmetik ortalama ve standart sapma olarak sunulmuştur. BY etkisini ölçmek için, verilerin örneklem üzerinde normal dağılması durumunda “Paired Sample t test”; normal dağılım göstermemesi durumunda “Wilcoxon Sıralı İşaret testi” kullanılmıştır. BY uygulanan haftalarda kafein etkisini ölçmek için, verilerin örneklem üzerinde normal dağılması durumunda “Tekrarlı Ölçümlerde Farkın Anlamlılık testi (Repeated Measures ANOVA)” kullanılmış, anlamlı fark olduğunda farkın hangi gruptan kaynaklandığı ise “Bonferroni” post-hoc testi ile belirlenmiştir. Verilerin normal dağılıma sahip olmadığı durumlarda “Friedman testi” ile anlamlı farkın olup olmadığı tespit edilmiştir. İstatistiksel analizlerde anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak kabul edilmiştir. Stroop test ile BY uygulamasının bisiklet performans parametreleri; FEG, OG, RG, KAD ve fizyolojik yanıtlardan; KAH, AZD, GLU, LA, SKB_din, SKB_son, DKB_din, DKB_son, LA_ön, LA_son ve GLU_ön üzerinde anlamlı etkisinin olmadığı; ancak GLU_son değerini anlamlı derecede azalttığı tespit edilmiştir. BY ile birlikte 400 mg kafein tüketiminin, bisiklet performans parametreleri; FEG, OG, RG ve fizyolojik yanıtlardan test sırasında ve test sonrasında LA üzerine anlamlı etkisinin olduğu; diğer taraftan KAD, KAH, GLU, AZD, SKB_din, SKB_son, DKB_din, DKB_son, LA_ön, GLU_ön ve GLU_son üzerine etki etmediği sonucuna ulaşılmıştır.