Özgürlük ile Toplum Arasında: Sosyal Tarihsel Bağlamda Georg Büchner'in “Woyzeck” Eseri


Öğr. Gör. SHAHLA GURBANOVA EFE

Tez Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Dil ve Edebiyat, Türkiye

Tez Danışmanı: Saniye Uysal Ünalan

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Almanca

Özet:

Bu yüksek lisans tezi, Georg Büchner’in Woyzeck adlı oyununu, 19. yüzyılın toplumsal koşullarının kurgusal ve edebî bir yansıması olarak incelemektedir. Çalışmanın merkezinde Alman Klasisizminin ön plana çıkardığı bireysel özgürlük fikri ile sosyal gerçeklik ve toplumsal belirlenim arasındaki ilişki ile sosyal eşitsizlik, ataerkil yapılar ve insan bedeninin bilimsel deneyler için araçsallaştırılması koşulları altında insan özerkliğinin mümkün olup olmadığı sorusu yer almaktadır.

Tez, kuramsal bakımdan edebiyatın sosyal tarihi yaklaşımının yanı sıra yeni tarihselcilik yaklaşımına dayanmaktardır. Çalışmada ayrıca Michel Foucault, Judith Butler, Raewyn Connell ve Stephen Greenblatt tarafından geliştirilen iktidar, beden ve toplumsal cinsiyet kavramlarından başvurulmaktadır. Böylece, Woyzeck’i yalnızca bir toplumsal drama olarak değil, aynı zamanda askerî, bilimsel, ekonomik ve toplumsal cinsiyet temelli söylemlerin kesiştiği bir sistem içine yerleşmiş ve erken modern dönemde bilhassa eril öznenin oluşum süreçlerini görünür kılan bir metin olarak değerlendirmek mümkün olmaktadır. Analiz, Woyzeck’in yaşadığı trajedinin bireysel ahlaki veya psikolojik sebeplerden değil, sosyal olarak alt sınıflara mensup bireyleri gerçek anlamda seçim özgürlüğünden mahrum bırakan toplumsal yapının uyguladığı yapısal şiddetten kaynaklandığını göstermektedir. Ekonomik bağımlılık, askerîleştirilmiş disiplin ve tıbbi deneyler, başkahramanın bedenini sömürünün nesnesine dönüştürmekte, insan yaşamının değerini azaltmakta ve öznenin kendi iradesinin özerk taşıyıcısı olduğu düşüncesini zayıflatmaktadır. Çalışmada Marie karakterine özel bir önem atfedilmekte ve Marie, kadınlara direniş ve bağımsız hareket etme imkânı tanımayan ataerkil bir sistemin mağduru olarak yorumlanmaktadır. Onun ölümü bireysel ahlaki bir suçun sonucu değil, toplumsal ve cinsiyete dayalı bağımlılık ilişkilerinin bir sonucu olarak değerlendirilmektedir.

Bunun yanı sıra tez, Woyzeck eserinin Weimar Klasisizmi’nin ideallerine yönelik radikal bir eleştiri olduğunu vurgulamaktadır. Çalışma, özgürlük, ahlak ve bireyin uyumlu gelişimi gibi hümanist ideallerin toplumsal olarak dışlanmış ve ekonomik zorluklarla mücadele eden bireyler için erişilemez olduğunu ve bu nedenle sınıfsal bir nitelik taşıdığını ortaya koymaktadır. Büchner, klasik geleneğin idealize edilmiş insan anlayışı ile 19. yüzyıl toplumunun gerçek yaşam koşulları arasındaki temel uçurumu gözler önüne sermektedir.

Bu nedenle çalışma, Woyzeck’i beden ve özne üzerindeki iktidar mekanizmalarının erken dönem bir edebî çözümlemesi olarak yorumlamaktadır. Bu mekanizmalar yalnızca Büchner’in yaşadığı dönem için değil, aynı zamanda günümüzde sosyal adalet, biyopolitika ve insan yaşamının değeri üzerine yürütülen tartışmalar açısından da önemini korumaktadır.

 

Anahtar Kelimeler: Woyzeck, Georg Büchner, edebiyatın sosyal tarihi, yeni tarihselcilik, erkeklik, Weimar Klasisizmi, Genç Almanya