Demans Tanısı olan Bireylere Bakım Veren Aile Üyelerine Yönelik Bilişsel Davranışçı Terapi Temelli Bir Müdahalenin Geliştirilmesi ve Etkilerinin İncelenmesi

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Psikoloji Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Gülay Dirik

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: Türkçe

Desteklendiği Program: Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı (ÖYP)

Özet:

Demans, bireyin günlük hayatını sürdürmesini etkileyen hafıza, dil, problem çözme ve diğer düşünme becerilerinde azalma ile karakterize sorunların ve durumların genel adıdır. Demans tanısı olan bireylerin büyük bir kısmına aile üyeleri tarafından bakım verilmektedir. Hem bir yakınlarının demans tanısı alması hem de bakım vermenin uzun saatler alması bakım verenler için pek çok problemi de beraberinde getirmektedir. Bakım verenler yüksek düzeyde bakım yükü, stres ve psikolojik semptom rapor etmektedirler. Ayrıca, bakım vermek bakım verenlerin sosyal desteklerini ve yaşam kalitelerini de olumsuz etkilemektedir. Bakım vermenin bu etkileri psikolojik müdahalelerin önemini arttırmaktadır. Bakım verenler de en çok psikolojik yardıma ihtiyaçları olduğunu ifade etmişlerdir. Psikolojik yardım kapsamında da Bilişsel Davranışçı Terapi’nin etkili olduğu belirtilmektedir. Bu çalışmanın amacı Bilişsel Davranışçı Terapi’den ve Stres Süreci Modeli’nden yola çıkarak demans tanısı olan bireylere bakım veren aile üyelerine yönelik Bilişsel Davranışçı Terapi temelli bir psikolojik müdahalenin geliştirilmesidir. Çalışmaya 35 demans tanısı olan bireye bakım veren aile üyesi katılmıştır. Katılımcılar seçkisiz olarak müdahale ve kontrol grubuna atanmışlardır. Müdahale grubundaki katılımcılar sekiz hafta boyunca haftada bir, bir saat, bireysel olarak, geliştirilen müdahaleyi almışlardır. Müdahale grubundaki katılımcılardan müdahale öncesinde ve sonrasında ölçümler alınmıştır. Kontrol grubundaki katılımcılardan ise sekiz hafta ara ile iki kez ölçüm alınmıştır. İkinci ölçümden sonra kontrol grubundaki katılımcılara bakım verme ve davranış yönetimi ile ilgili bilgi verilmiştir. Ölçümlerde katılımcılar Kişisel Bilgi Formu, Zarit Bakıcı Yükünün Kısaltılmış Versiyonu, Algılanan Stres Ölçeği, Kısa Semptom Envanteri, Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği’nin Gözden Geçirilmiş Formu, Dünya Sağlık Örgütü Yaşam Kalitesi Ölçeği’nin Kısa Formu ve Müdahale Sonrası Değerlendirme ve Geri Bildirim Formu ölçeklerini tamamlamışlardır. Ana çalışma kapsamında müdahale ve kontrol grubunu karşılaştırmak için 2 (grup: müdahale grubu ve kontrol grubu) X 2 (zaman: müdahale öncesi ve müdahale sonrası) son faktörde tekrar ölçümlü karma ANOVA analizleri yapılmıştır. Müdahalenin demans tanısı olan bireylere bakım veren kişilerin psikolojik semptomlarını, stres düzeylerini ve bakım yüklerini azalttığı ve algıladıkları sosyal desteklerini ve yaşam kalitelerini ise artırdığı tespit edilmiştir. Geliştirilen müdahale programının demans tanısı olan bireye bakım verenlerin bakım yükü, algılanan stres, psikolojik semptom, depresyon, anksiyete, olumsuz benlik, somatizasyon, hostilite, algılanan sosyal destek, aileden algılanan sosyal destek, arkadaştan algılanan sosyal destek, özel bir insandan algılanan sosyal destek ve yaşam kalitesi üzerinde olumlu etkilerinin olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmanın bulguları, güçlü ve zayıf yönleri ilgili alanyazın ışığında tartışılmıştır. Ayrıca, gelecek çalışmalar için önerilerde bulunulmuştur.