Alman Sosyal Bilim Geleneğinde Yöntem Tartışmaları: Din Sosyolojisi Açısından Bir Çıkarım

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Felsefe ve Din Bilimleri Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Mehmet Cem Şahin

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Desteklendiği Program: TÜBİTAK 2244 Programı

Özet:

Bu çalışma, Alman sosyal bilim geleneğindeki yöntem tartışmalarını ve bu tartışmaların altında din sosyolojisi disiplininin gelişimini konu edinmektedir. Bu amaçla tezimiz dört bölümden oluşmaktadır.

Birinci bölümde hem klasik hem çağdaş dönemdeki yöntem tartışmalarının düşünsel temellerini oluşturan etkenler gösterilecektir. Öncelikle Yeni-Kantçılığın felsefi dayanağı olarak Kant’ın epistemolojisi işlenecek; sonrasında on dokuzuncu yüzyıla damgasını vuran, başka ifadeyle ondokuzuncu yüzyılın tarih yüzyılı olarak isimlendirilmesine neden olan tarihselcilik düşüncesi ele alınacaktır. Bunu yaparken, dönemin önde gelen üç tarihselci düşünürünün görüşlerine odaklanılacaktır.

İkinci bölümde klasik dönem yöntem tartışmalarının Yeni-Kantçı temeli, ilk olarak Dilthey ve Rickert ayrışması ve karşılaştırması üzerinden verilecek; sonrasında Weber, Simmel ve Mannheim özelinde yöntem tartışmalarının sosyoloji disiplininde ne tür bir açılım sergilediği gösterilmeye çalışılacaktır. Bunlarla birlikte dönemin yöntem tartışmalarında zirve kabul edilebilecek olan Yöntem Kavgaları (Methodenstreit) analiz edilecektir.

Üçüncü bölümde çağdaş dönem yöntem tartışmaları ele alınacaktır. Pozitivizm Tartışmaları (Positivismusstreit) altında önce Popper ve Adorno, akabinde Habermas ve Albert karşılaştırması yapılacaktır. Bu tartışmalardan hareketle çağdaş dönemde yöntem tartışmalarını bir senteze kavuşturmak isteyen Habermas üzerinde detaylıca durulacaktır.

Son bölümde ise bu tartışmalar altında ve ışığında din sosyolojisinin gelişimi takip edilecektir. Bölüm iki ana başlıkta incelenecektir. İlk olarak klasik döneme denk gelen Din-Bilim tartışmaları, sonrasında da çağdaş dönemde bağımsız bir disiplin olarak din sosyolojisinin özellikle metodolojik açıdan kilise hizmetinden uzaklaşarak bilimsel hüviyet kazanması dönemi anlatılacaktır.

Sonuç bölümünde ise çalışmanın kısa bir özeti yanında, sosyal bilimlerde yöntem tartışmaları, Habermas üzerinden eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutulacaktır.