‘Arakesit Varsayımı Çerçevesinde It- Ayrıklarının Öğretimine Yönelik Tasarlanan Malzemelerin Yarı Deneysel Yöntemle İşlerliğinin İncelenmesi: Dokuz Eylül Üniversitesi Yabancı Diller Yüksekokulu İngilizce Hazırlık Programı Örneği’
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Genel Dilbilim , Türkiye
Tez Danışmanı: Özge Can
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Çalışmamız, Arakesit Varsayımı temelinde It-ayrıklarının öğretimi için
tasarladığımız özgün malzemelerin işlerliğini istatistiksel olarak ölçmeyi ve elde
edilen sonuçları tartışmayı amaçlamıştır. Arakesit Varsayımı’nın öne sürdüğü
biçimde, sözdizim-söylemedimbilim arakesitinde yer alan It-ayrıkları, yalnızca
biçimsel değil, bağlama ve söyleme duyarlı kullanımları nedeniyle ikinci dil
öğrenicileri için geç ve güç edinilen yapılar arasında kabul edilmektedir. Bu nedenle
çalışmamızda, söz konusu yapıların İngilizceyi yabancı dil olarak öğrenen Türkçe
anadili konuşucuları tarafından öğrenilme sürecinde elde edilen verilerin Arakesit
Varsayımı’nı destekleyip desteklemediği sorgulanmıştır.
Çalışmamızda, Dilbilgisi-Çeviri Yöntemi, İletişimsel Dil Öğretimi ve Göreve
Dayalı Dil Öğretimi’nin güçlü yönlerini bir araya getiren Seçmeci Yöntem
çerçevesinde tasarlanan öğretim malzemeleri kullanılmıştır. Bu yaklaşım, Türkçe
anadili konuşucularının It-ayrıklarını yalnızca biçimsel düzeyde değil, söylem
bağlamında da anlamlandırmasını sağlamak amacıyla seçilmiştir. Özellikle yeni bilgi
odağı ve karşıtsal odak gibi söylemedimbilimsel işlevleri hedefleyen etkinliklerle,
arakesit özellikler gösteren yapıların öğretimine yönelik malzemeler ve malzemelerin
işlerliğinin sınandığı yarı deneysel yöntem çerçevesinde sistematik biçimde
tasarlanmıştır. Bu yaklaşım, Arakesit Varsayımı doğrultusunda, öğrenicilerin bilişsel
v
işlemleme gerektiren karmaşık yapılara maruz kalmasını sağlayarak söz konusu
yapıların edinimini kolaylaştırmayı hedeflemiştir.
Nicel ağırlıklı karma yöntem ekseninde gerçekleştirilen çalışmamızın
örneklemini, 2024-2025 eğitim-öğretim yılında Dokuz Eylül Üniversitesi İngilizce
Hazırlık Programı’nda öğrenim görmekte olan ve Avrupa Dilleri Ortak Çerçeve
Programı Dil Portfolyosu’na göre (Common European Framework of Reference /
CEFR) B2 düzey (Üst Orta Düzey) ve üstü olan toplam 450 katılımcı oluşturmuştur.
Tek gruplu ön test-son test deseni çerçevesinde yapılandırılan çalışmamızda
istatistiksel olarak ölçülen değişim sonuçları, öğretim sürecine katılan katılımcıların
başarılarının, özellikle yeni bilgi odağına yönelik malzemelerle daha yüksek
düzeylere ulaştığını ve bu tür malzemelerin öğrenicilerin biçim-anlam bütünlüğü
güçlü yapılarda daha hızlı ilerleme kaydetmelerine olanak sağladığını göstermiştir.
Buna karşılık, karşıtsal odaklı malzemelerde başarı oranlarının nispeten daha sınırlı
kalması, bu tür yapıların söylemsel işlemleme yükü nedeniyle öğreniciler için daha
fazla bağlam desteği gerektirdiğini ortaya koymuştur. Bu bulgular, Arakesit
Varsayımı’nın öngördüğü biçimde, söylem düzeyine duyarlı arakesit yapıların
öğretiminde bağlam temelli malzemelerin kullanımının önemini bir kez daha ortaya
koymuştur. Bu doğrultuda, Dilbilgisi-Çeviri Yöntemi, İletişimsel Dil Öğretimi ve
Göreve Dayalı Dil Öğretimi’nin doğasına koşut biçimde tasarlanan öğretim
malzemelerinin, hem yeni bilgi odaklı hem de karşıtsal odaklı yapılarda öğrenimi
destekleyen, dengeli ve etkili bir tasarım sunduğu ve öğretim sürecinin hedeflenen
öğrenme çıktılarının gerçekleşmesinde anlamlı katkı sağladığı bulgulanmıştır.
Çalışmamızdan elde edilen verilere göre malzemelerin işlerliği, uygulanan
Wilcoxon İşaretli Sıralar Testi ile istatistiksel olarak desteklenmiş, katılımcıların ön
test ve son test sonuçları arasında anlamlı fark (p<0.001) olduğu sonucu elde edilmiş,
gelişimin tamamının pozitif sıralarda toplanması, uygulanan öğretim sürecinin ve
malzemelerin etkililiğini açığa çıkarmıştır. Arakesit Varsayımı’nın ikinci dil
öğretimindeki açıklayıcı gücünü destekleyen bu sonuçlar, sözdizim-söylemedilbilim
arakesitinde konumlanan It-ayrıklarının öğretiminde, biçim-anlam-söylem
bütünlüğünü temel alan malzemelerin kullanımıyla uygulanan Seçmeci Yöntem’in
oldukça verimli olduğunu ve bu yöntemin öngördüğü biçimde, birbirleriyle farklı
noktalarda uyum gösteren öğretim yöntemlerinin bir araya getirilerek koordineli
vi
biçimde kullanılmasının ve söylemedimbilim temelli malzemelerin, öğrenicilerin
yapı farkındalıklarını ve kullanımlarını anlamlı biçimde geliştirmesi bu bağlamda da
öğretim sürecinin etkililiğini ve esnekliğini artırması bakımından işlevsel bir çerçeve
sunduğunu göstermiştir.
Anahtar Sözcükler: Arakesit Varsayımı, Sözdizim-Söylemedimbilim Arakesiti,
It-Ayrıkları, Dilbilgisi-Çeviri Yöntemi, İletişimsel Dil Öğretimi, Göreve Dayalı
Dil Öğretimi, Seçmeci Yöntem.