Bilim, Teknoloji, Mühendislik, Matematik (STEM) Alanlarında Toplumsal Cinsiyet Eşit(siz)likleri: Türkiye Üniversiteleri Örneği
Şentürk B.(Yürütücü), Gündem F., Kuyurtar M., Körükmez Kaya L., Çekem K., Özgür Keysan A.
TÜBİTAK Projesi, 1002 - Hızlı Destek Programı, 2025 - 2026
- Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
- Destek Programı: 1002 - Hızlı Destek Programı
- Başlama Tarihi: Şubat 2025
- Bitiş Tarihi: Şubat 2026
Proje Özeti
Bu araştırma, Bilim,
Teknoloji, Mühendislik ve Matematik (STEM) alanlarında toplumsal cinsiyet
eşit(siz)liklerinin Türkiye üniversiteleri bağlamında nasıl üretildiğini ve
sürdürüldüğünü incelemektedir. STEM alanları, son yıllarda ekonomik kalkınma,
yenilikçilik ve rekabetçilik politikalarının merkezinde yer almasına rağmen, bu
alanlarda kadınların temsili ve akademik kariyerlerdeki konumları hâlen önemli
eşitsizlikler barındırmaktadır. Çalışma, bu eşitsizlikleri yalnızca bireysel
tercihler ya da yetkinlik farklılıkları üzerinden değil; bireysel,
etkileşimsel, kurumsal/yapısal ve kültürel/sembolik düzeylerin birbiriyle
ilişkisi içinde ele alan çok düzeyli ilişkisel bir kuramsal çerçeveye
dayanmaktadır.
Araştırma, çoklu
yöntemli bir tasarım benimsemektedir. Bu kapsamda, STEM ve toplumsal cinsiyet
eşitliği alanında faaliyet gösteren kamu kurumları, üniversiteler, sivil toplum
kuruluşları ve sendikalara ait politika belgeleri doküman analizi yöntemiyle incelenmiştir.
Ayrıca Türkiye’nin farklı şehirlerinde yer alan üniversitelerde STEM
alanlarında görev yapan 42 tane kadın akademisyenlerle yarı yapılandırılmış
görüşmeler gerçekleştirilmiş; kadın akademisyenlerin meslek seçimi, iş yükü,
motivasyon, ayrımcılık deneyimleri ve kariyer ilerleme süreçlerine ilişkin
deneyimleri analiz edilmiştir. Bunlara ek olarak, Türkiye’de STEM alanlarının
bulunduğu bütün üniversitelerin verileri derlenerek üniversitelerin türü,
kuruluş yılı, bulunduğu il ve akademik başarı düzeyi gibi değişkenleri içeren
ikincil veriler nicel analiz yöntemleriyle değerlendirilmiştir.
Araştırma bulguları,
STEM alanlarında kadın akademisyenlerin özellikle üst akademik unvanlarda ve
belirli disiplinlerde sistematik olarak daha düşük oranlarda temsil edildiğini;
bu durumun kurumsal terfi ve değerlendirme mekanizmalarıyla yakından ilişkili
olduğunu ortaya koymaktadır. Nitel bulgular, kadın akademisyenlerin eril
normlar, kalıp yargılar ve örtük beklentilerle şekillenen etkileşimsel süreçler
içinde görünmez kılındığını ve sürekli kendini kanıtlama baskısıyla karşı
karşıya kaldığını göstermektedir. Doküman analizi ise, STEM politikalarında
toplumsal cinsiyet eşitliğinin çoğu zaman sınırlı ve parçalı biçimde ele
alındığını ortaya koymaktadır. Bu sonuçlar, STEM alanlarında toplumsal cinsiyet
eşitsizliklerinin çok düzeyli ve ilişkisel bir yapıya sahip olduğunu
göstermekte; bilim politikaları ve üniversite yönetimleri için daha bütüncül ve
dönüştürücü yaklaşımlara duyulan ihtiyaca işaret etmektedir.