Afet Bölgelerinde İnşaat Yıkıntı Atıklarının (İYA) Geçici Yerine Kalıcı Depolanması: İYA Kaynaklı Gerilmelerin ve İYA Sızıntı Suyunun Geosentetik Kil Örtü (GKÖ) ve GKÖ Panel Bindirme Bölgelerine Etkisinin Araştırılması
ÖREN A. H. (Yürütücü), ÖZDAMAR KUL T., ÖNAL O.
TÜBİTAK Projesi, 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı, 2025 - 2027
- Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
- Destek Programı: 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı
- Başlama Tarihi: Şubat 2025
- Bitiş Tarihi: Şubat 2027
Proje Özeti
Bir afet sonrası meydana gelen enkazın çoğu inşaat yıkıntı atıklarından (İYA) oluşmaktadır. Enkaz kaldırma çalışmalarının en önemli ayaklarından biri de İYA’nın güvenilir bir alana depolanmasıdır. Afet sonucu çıkan enkaz hacmi az ise belediyelerce şehir dışında belirlenen bir alana geçici depolama yapılır. Enkaz kaldırma işlemi tamamlandıktan sonra, geçici depolama sahasına gidilerek enkaz içindeki yıkıntılardan geri kazanım yapılmaya başlanır. Bu işlem bittikten sonra geride kalan moloz ve geri dönüştürülemeyen diğer parçalar kalıcı (düzenli) depolama sahasına nakledilir. Diğer yanda yıkımın ve enkazın büyük olduğu yerlerde geçici depolama faaliyeti vadilere veya çok geniş alanlara yapılmak zorundadır. Bu durumda milyonlarca metreküp atığın kaldırılması ve düzenli depolama sahasına taşınması hem çok zor hem de çok masraflıdır. Bu nedenle geçici depolama için güvenli alanlar seçilerek (kayalık birimler) buraya depolama yapılır. Ancak, kayanın çatlaklı yapıda olması, depolanan birimde zemin tabakalarının bulunması oldukça muhtemeldir. Atmosfere açık durum dolayısıyla yağmur ve kar sularının İYA ile dolu enkazdan sızması ve yer altı suyuna karışıp kirletmesi söz konusudur. Bu projede olası bir afet durumunda hızlıca alınabilecek bir önlem önerilmiştir. Bu önlemin geosentetik kil örtüler (GKÖ) ile yapılabileceği öngörülmüştür. GKÖ hızlı bir şekilde uygulanabilen, içinde bentonit bulundurması dolayısıyla sızdırmazlık özelliği yüksek olan bir malzemedir. Bu malzeme önceden imal ettirilip stok sahalarında bekletilebilir ve afet sonrası hızla serilerek geçici depolama yapılacak sahanın üzeri kaplanarak atığın çevreye olası zararı indirgenebilir. Ancak, enkaz içinde çok sayıda köşeli ve delici cisim olduğu göz önüne alınırsa, bunların GKÖ’ye zarar verme olasılıkları vardır. Ayrıca, uygulama esnasında GKÖ panellerinin arasına bentonit dökülerek sızdırmazlık sağlanmaktadır. Ancak burada da meydana gelen kusurlar üst üste bindirilmiş GKÖ panellerinin bulunduğu bölgelerden sızma olabileceğini göstermiştir. Bu proje, hem GKÖ’nün kendini onarma/iyileştirme kabiliyetini hem de bindirme bölgelerinin geçirgenliklerini İYA’lardan elde edilecek sızıntı suları ile belirlemek üzere planlanmıştır. Bu kapsamda çok sayıda uzun süreli hidrolik iletkenlik deneyleri yapılacaktır. Ayrıca, imal ettirilecek özel bir düzenek içine GKÖ’ler ve onun üzerine sivri uçlu cisimler ve keskin köşeli İYA’lar yerleştirilerek yük altında bunların GKÖ’yü tahrip etmesi sağlanacaktır. Böylece tahrip olmuş GKÖ’ler üzerinde de deneyler yapılarak GKÖ’lerin ve üst üste bindirilmiş bölgelerin geçirgenliklerindeki olası değişimler izlenebilecektir. Proje 3 etaba ayrılmıştır. 1. Etapta İYA’lardan büyük ve küçük ölçekli kolon deneyleriyle sızıntı suyu elde edilip bu su içindeki elementler ve ağır metaller belirlenecek, 2. Etapta literatürden derlenen sızıntı suları ile hidrolik iletkenlik deneyleri yapılacak ve 3. Etapta yük altında tahrip olmuş GKÖ’lerin geçirgenlikleri 1. Etaptaki büyük ölçekli kolon deneylerinden elde edilen sızıntı suyu ile belirlenecektir. Proje konusu çevre ve su kaynaklarının korunmasını ilgilendirdiğinden 12. Kalkınma Planı ile uyumlu olup çıktı bağlamında yayın üretme ve araştırmacı yetiştirme potansiyeline sahiptir. Ayrıca projenin, ekonomik, ticari ve sosyal etkiye sahip olduğu düşünülmektedir.