Şah Tahmasb (1524-1576) ile Osmanlı Sarayı arasında teati edilen mektupları içeren "Münşe,at-ı atîk"in edisyon kritiği ve değerlendirilmesi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2008

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: İSA ŞEVİK

Danışman: SÜLEYMAN GENÇ

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

XVI. Yüzyılda slam âleminin ve hatta o günkü dünyanın basta gelen ikiönemli devleti olan ran Safevî Devleti ile Osmanlı Devleti arasında slamDünyası'nın Liderligi ve Cihan Hâkimiyetini elde etme rekabeti yüzünden birçokçatısma yasanmıstır. Mamafih Yavuz Sultan Selim zamanında siddetlenipOsmanlıların Çaldıran Zaferi'yle had safhaya ulasan mücadele; Sultan Süleymandöneminde üç büyük ran Seferi ile devam etmistir. Anadolu'da yasayan Türkmenlerarasında Siiligi yayıp bu bölgelerde çesitli isyanlar çıkartarak Osmanlıyızayıflatmaya çalısan Safeviler, bunu basaramamıs olsalar da büyük ölçüdevarlıklarını ve güçlerini hissettirmislerdir.Osmanlı Devleti ile Safevî Devleti arasında 1555'te yapılan AmasyaAnlasması ile çesitli sartlarda uzlasan iki devlet, Sehzade Bayezid'in, ran'a ilticaetmesiyle tekrar karsı karsıya gelmistir. Zira Sehzade Bayezid'in iadesi için birçokmektup teatisi olmustur. Bu mektupların büyük bir kısmının suretinin yer aldıgızmir Milli Kütüphanesi 899/1 numarada kayıtlı Münse'at-ı Atik adlı yazmayımektupların bir kısmını yine suret olarak içeren diger yazmalarla karsılastırmalıtranskribe edip edisyon kritigini yapmaya çalıstık. Bu mektuplardan hareketlebaslangıçta Tahmasb'ın bu meseleyi kardesi Elkas Mirza'nın Osmanlılarasıgınmasının intikamı olarak degerlendirdigini daha sonra ise, Bayezid'in kendisiniöldürme planları yaptıgını ögrenince onu bazı menfaatler elde etmek için pazarlıkkonusu yaptıgını tespit ettik. Osmanlı Devleti'nin, büyük ödünler vermek zorundakaldıgı, elini kolunu baglayan ve itibarını zedeleyen, Avrupa'da ilerleyisiniyavaslatan ve dâhilî karısıklıkların çıkmasına zemin hazırlayan bu hadise, yapılançetin pazarlıklar sonucu, Sehzade Bayezid ve dört oglunun, Safevilerin baskentiKazvin'de bogularak katledilmesiyle neticelenmistir.Mektuplardan anlasılan o ki, Sah Tahmasb, basarılı bir diplomasiuygulayarak, isteklerine büyük ölçüde ulastıgı gibi maddi-manevi kazanımlar eldeetmenin yanında, gelecegin Padisahı Sehzade Selim'den iki devlet arasındakianlasmanın ve dostlugun devamını saglamak arzusuyla bir ahid-name almayamuvaffak olmustur. Bayezid Vakası, Osmanlı Devleti'nin duraklama devrinegirmesine sebep olan askerî, ekonomik ve sosyal problemleri tetikleyen hadiselerdenbirisi olmustur. Bu hâdise, tımar sisteminin bozulmasına, issiz levend ve suhtelerineskiyalık hareketleriyle baslayan Büyük Celalî syanları'na, rüsvet ve ahlaksızlıgınartmasına en önemlisi de halk arasında idareye karsı tepki ve güvensizliginbaslamasına zemin hazırlamıstır, denilebilir.Anahtar Kelimeler: 1) Sehzâde Bayezid 2) Sah Tahmasb 3) Kanuni SultanSüleyman 4) Safevîler 5) Osmanlı