Amerikan Board Arşiv Belgelerinde Bitlis İstasyonu (1860-1927)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Derya Ataş
Danışman: Füsun Çoban Döşkaya
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amerikan Board (Amerika Yabancı Misyon Temsilcileri Birliği, ABCFM) on dokuzuncu yüzyılın başlarında Amerika Birleşik Devletleri'nde Boston'da kurulan bir Protestan misyonerlik örgütüdür. 1819 yılında Osmanlı Devleti'nde faaliyetlerine başlayan örgüt, Osmanlı topraklarını misyon, istasyon ve dış istasyonlara ayırmıştır. Örgüt, açtığı okul, hastane, dispanser, kilise, vaaz mekânları, yetimhane gibi kurumlar ve bu kurumlara atadığı misyoner, vaiz, öğretmen, yerli yardımcılar aracılığıyla Osmanlı Devleti aleyhine propaganda yürütmüştür. Amerikan Board'un Bitlis'te yürütülen misyonerlik faaliyetleri hakkındaki bu çalışmada Bitlis'in misyonerler için önemi üzerinde durulmuş ve bu faaliyetlerin bölge halkı üzerindeki etkileri incelenmiştir. Amerikan Board arşivinde Bitlis ismi ilk defa 1841 yılında geçer ve 1858 yılı itibarıyla Amerikan misyonerlerinin Bitlis'e yerleşme süreci başlar. 1860 yılında Board'un Harput toplantısı sonrasında oluşturulan Doğu Türkiye Misyonu bünyesinde Bitlis İstasyonu kurulur. Bitlis İstasyonu hakkında elimizdeki son arşiv raporları Birinci Dünya Savaşı dönemine aittir ve 1917 yılında istasyon hakkındaki belgeler nihayete ermiştir. Burada görevli son Board misyoneri bölgeden 1927 yılında ayrılmıştır. Bu nedenle çalışma 1860-1927 yılları ile sınırlandırılmıştır. Aktif olduğu dönemde yirmiden fazla dış istasyona ulaşan Bitlis İstasyonu etki alanı ve nüfuzu açısından Board'un Osmanlı Devleti'ndeki faaliyetlerinde kilit rol oynamıştır. Bu nedenle çalışmada bölgedeki Ermeni ve Kürt nüfus üzerindeki misyonerlik faaliyetleri detaylandırılmış, Board'un bölgede yürüttüğü politikaları incelenmiş ve ABD çıkarlarının göz önüne serilmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın bazı bulguları göstermektedir ki Bitlis misyonerleri Ermeniler ve Kürtler üzerinde yoğunluklu olarak çalışmışlardır; Bitlis'teki çalışmaların Van bölgesine dâhil edildiği yıllar içinde dahi Bitlis misyonerleri bölgeden ayrılmamış, Bitlis ve çevresi onlar için önemini korumuştur; Bitlis'ten ABD'ye dönen misyonerlerin aleyhte yayınları yıllar boyunca Ermeni diasporasını ve Türk-Ermeni ilişkilerini etkilemiştir.